على اصغر شميم
130
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
ورزيده و به وسيلهى هيئت اعزامى به دوست محمد خان پيشنهاد كرد كه اولا ويتكاويچ نمايندهى روسيه تزارى را از كابل اخراج كند و ثانيا از طرح دعاوى خود نسبت به ايالات و ولاياتى كه رانجيت سنگه فتح و تصرف كرده است ، دست بردارد . چون دوست محمد خان زير بار پيشنهادهاى لرد اوكلند نرفت ، مذاكرات برنز با امير كابل و مأموريت هيئت اعزامى انگليسى بىنتيجه ماند . سرپرسى سايكس ، در كتاب تاريخ ايران ، از قول كى « 1 » نويسندهى ديگر انگليسى ، دربارهى اين مأموريت مىنويسد : « اگر برنز را گذارده بودند كه نظريات خود را كه عقل سليم و منطق خود او ايجاد شده بود ، عملى كرده و تجربيات خود را به مورد عمل بگذارد ، شايد مىتوانست سردارهاى قندهار و امير كابل را آشتى داده و برج و باروى محكمى در افغانستان ، در مقابل حملهى ايران و آنتريكهاى روسيه برپا دارد » . نيكلاى اول ، تزار روس ، با حملهى سپاه ايران به هرات كاملا موافق بود و اين تمايل را به وسيلهى سفير خود در ايران مكرر به محمد شاه گوشزد و در آن موقع تقاضاى ملاقات با محمد شاه را نموده بود . از طرف ديگر ، حملهى محمد شاه به هرات ، با توجه به سياست استعمارى روسيه و - چنانكه قبلا اشاره كرديم - انگلستان را به آن مسئله متوجه ساخت و موضوع لشكركشى شاه قاجار به هرات كه يكى از ولايات داخلى ايران بود « 2 » ، به رقابت سياسى و استعمارى بين روسيه و انگليس تبديل گرديد و در آن ميان محمد شاه از وصول به مقصود بازماند و خيانت صدراعظم و كارشكنى اللهيار خان آصف الدوله ، حكمران خراسان و بعضى از
--> ( 1 ) - Kaye ( 2 ) - سرپرسى سايكس در كتاب خود ، اين امر داخلى ايران را زير عنوان گمراهكنندهى « تجاوز ايران به افغانستان » ذكر كرده و مىنويسد : « اما فصل حاضر و نيز فصل متعاقب آن همانا حاوى مجاهدات و كوششهاى مصرانه ولى غيرموفقانهاى است كه از طرف دولت شكستخوردهاى ( شكستهاى ايران از روسيه ) به عمل آمده تا براى تدارك و جبران خسارت سخت و سنگينى كه در غرب به او وارد آمده بود ، ممالك و بلادى در سرحدات شرقى مملكت به دست بياورد . فرمانفرمايان انگليسى در هند اين لشكركشىها و جنگهاى عليه افغانستان را با نظر بدبينى نگاه مىكردند و كاملا به اين نكته متوجه بودند كه اگر در اين خطمشى و رويهى خود موفقيت يافته ، نائل مقصود گردد ، هرآينه نفوذ روسيه و جاسوسان او تا نواحى جنوب هندوكش نيز برقرار خواهد شد . بنابراين حكومت هندوستان منتها درجه كوشش مىنمود كه افغانستان را از منطقهى نفوذ ايران و روسيه خارج نگهدارد و دولت انگليس براى پيشرفت منظور خود حتى از نبرد با متفق قديم خود ايران ابا نداشت . »